कुहिने फोहोर
- छुट्टै दिनमा, हप्तामा दुई पटक सङ्कलन।
- थुप्रो (पाइल) विधिबाट कम्पोस्ट मल बनाइन्छ।
- किसानलाई सुलभ मूल्यमा बिक्री, साथै सडक किनारका बिरुवा र प्राङ्गारिक तरकारी खेतीमा प्रयोग।
कम्पोस्ट मल बन्छ
फोहोर मार्गदर्शन
फाल्ने हरेक वस्तु कुन फोहोरमा पर्छ खोज्नुहोस्, आफ्नो ज्ञान जाँच्नुहोस्, फोहोर कहाँ पुग्छ हेर्नुहोस् र तपाईंको घरबाट कति फोहोर निस्कन्छ हिसाब गर्नुहोस्।
कुन फोहोरमा?
कुनै पनि वस्तु खोज्नुहोस्
फाल्न लागेको वस्तुको नाम नेपाली वा अङ्ग्रेजीमा लेख्नुहोस् र कुन फोहोरमा पर्छ हेर्नुहोस्।
यो वस्तु अहिलेसम्म सूचीमा छैन। कुहिन्छ भने कुहिने फोहोर। कुहिँदैन भने सफा र सुक्खा राखी नकुहिने फोहोरमा। विषालु, धारिलो वा आगो लाग्न सक्ने छ भने छुट्टै राख्नुहोस्।
हामीलाई सोध्नुहोस्कुहिने फोहोर
सड्ने–गल्ने
खाना र बोटबिरुवा वा जनावरबाट आएका कुहिने सबै फोहोर। छुट्टै बाल्टिनमा राख्नुहोस् — यसबाट कम्पोस्ट मल बन्छ।
हप्तामा दुई पटक सङ्कलन
- तरकारीका बोक्रा र टुक्रा
- फलफूलका बोक्रा
- बाँकी खाना — भात, दाल, तरकारी, रोटी
- प्रयोग भएको चियापत्ती र टी-ब्यागटी-ब्यागको स्टेपल पहिले झिक्नुहोस्।
- प्रयोग भएको कफीको धुलो
- अन्डाका बोक्राछिटो कुहिन टुक्र्याएर हाल्नुहोस्।
- फूल, माला र पूजाका सामग्रीप्लास्टिक, पन्नी र धागो पहिले झिक्नुहोस्।
- टपरी र दुना
- पात, घाँस र बगैँचाको झारपात
- प्याज र लसुनका बोक्रा
- मकैको खोया र बोक्रा
- बदाम, ओखर र नरिवलका बोक्राकडा बोक्रा ढिलो कुहिन्छ; फुटाएर हाल्नुहोस्।
- प्रयोग भएको टिस्यु र पेपर न्याप्किनफोहोर वा चिल्लो कागज पुनःप्रशोधन हुँदैन, तर कुहिन्छ।
- हड्डी, मासु र माछाका टुक्रायी कुहिने फोहोरमै पर्छन्। घरको कम्पोस्ट बिनमा भने जनावर आकर्षित हुने भएकाले थोरै मात्र हाल्नुहोस्।
- कुहिएको वा ढुसी परेको खाना (प्याकेटबाट निकालेर)
- गोबर
- काठको धुलो र सेलाएको खरानीसेलाएको खरानी मात्र, थोरै–थोरै।
नकुहिने फोहोर
नसड्ने–नगल्ने
प्लास्टिक, कागज, सिसा, धातु, कपडा र रबर। सफा र सुक्खा राख्नुहोस् — धेरैजसो पुनःप्रशोधन गर्न सकिन्छ।
हप्तामा एक पटक सङ्कलन
- प्लास्टिकका झोलाझट्कारेर सफा र सुक्खा राख्नुहोस्।
- प्लास्टिकका बोतल र भाँडाखाली गरी पखालेर थिच्नुहोस्।
- चाउचाउ, चिप्स र बिस्कुटका खोल
- दूध र दहीका प्याकेटगन्हाउन नदिन पहिले पखाल्नुहोस्।
- पत्रिका, कापी र कागजसुक्खा राख्नुहोस् — सफा कागजबाट हाम्रो गोकर्णस्थित केन्द्रमा नयाँ कागज बनाइन्छ।
- कार्टुन र बाकसथिचेर चेप्टो बनाउनुहोस्।
- जुस र दूधका कार्टुन (टेट्रा प्याक)
- सिसाका बोतल र बट्टा
- फुटेको सिसा र ऐनासङ्कलन गर्नेको हात नकाटियोस् भनी बाक्लो कागजमा बेरेर चिनो लगाउनुहोस्।
- टिनका बट्टा, पन्नी र धातु
- पुराना कपडा, झोला र जुत्तालगाउन मिल्ने कपडा अरूलाई दिनुहोस्।
- रबर र चप्पल
- थर्मोकोलका प्लेट र प्याकिङ फोम
- प्लास्टिकका कप, प्लेट र स्ट्र
- स्यानिटरी प्याड र डाइपरपहिले कागज वा झोलामा बेर्नुहोस्।
- मास्क र पन्जापहिले कागज वा झोलामा बेर्नुहोस्।
- फुटेका कप, प्लेट, माटाका भाँडा र दियोधारिला टुक्रा बेरेर राख्नुहोस्।
- पड्किसकेका पटकारातभर पानीको बाल्टिनमा डुबाएर राख्नुहोस्, अनि सुकाउनुहोस्।
- टुथब्रस, कलम र साना प्लास्टिक सामान
- चुरोटका ठुटापूरै निभेको पक्का गर्नुहोस्।
छुट्टै राख्नुहोस्
हानिकारक फोहोर
कुनै पनि फोहोरसँग नमिसाउनुहोस्। छुट्टै बाकस वा झोलामा बालबालिकाको पहुँचबाहिर सुरक्षित राख्नुहोस्, कहिल्यै नजलाउनुहोस्।
कसरी बुझाउने, हामीलाई सोध्नुहोस्
- ब्याट्री र सेलबन्द बाकसमा राख्नुहोस्; कहिल्यै नजलाउनुहोस् वा नगाड्नुहोस्।
- मोबाइल, चार्जर र इलेक्ट्रोनिक सामानई-वेस्ट पुनःप्रशोधक वा मर्मत पसललाई दिनुहोस्।
- सीएफएल बल्ब र ट्युबलाइटयसमा पारो हुन्छ — नफुटाउनुहोस्।
- म्याद नाघेका औषधिप्याकेटमै राख्नुहोस्; ढलमा नफाल्नुहोस्।
- सुई, सिरिन्ज र ब्लेडबिर्कोसहितको कडा बोतलमा राखी लेबल लगाउनुहोस्।
- रङ, कीटनाशक र रसायनका भाँडाराम्ररी बन्द गर्नुहोस्; बाँकी रसायन ढलमा नखन्याउनुहोस्।
- स्प्रे क्यानप्वाल नपार्नुहोस्, नजलाउनुहोस्।
- पारो भएको थर्मोमिटर
छुट्याउने चुनौती
तपाईं कत्तिको सही छुट्याउनुहुन्छ?
दैनिक प्रयोगका आठ वस्तु, तीन विकल्प। केही त देखिएभन्दा गाह्रो छन्।
यो कहाँ पर्छ?
सम्झनुपर्ने
सङ्कलनपछि
तपाईंको फोहोर कहाँ पुग्छ
घरमै छुट्याउँदा फोहोर के बन्न सक्छ भन्ने तय हुन्छ। हाम्रो गाडीले उठाएपछि यसो हुन्छ।
नकुहिने फोहोर
- हप्तामा एक पटक सङ्कलन गरी ट्रान्सफर स्टेसनमा पुर्याइन्छ।
- बिक्रीयोग्य वस्तु छुट्याइन्छ। कागज गोकर्णस्थित हाम्रो केन्द्रमा पुनःप्रशोधित कागज बन्छ; प्लास्टिक बालाजुको प्लान्टमा पाइप बन्छ।
- पुनःप्रयोग हुन नसक्ने फोहोर मात्र नुवाकोटको बन्चरेडाँडा ल्यान्डफिल साइटमा पठाइन्छ।
कागज र पाइप बन्छ
छुट्टै राख्नुहोस्
- घरमै बन्द बाकस वा बोतलमा छुट्टै राखिन्छ।
- अलग्गै बुझाइन्छ। कसरी भन्ने नजिकको कार्यालयमा सोध्नुहोस्।
- कहिल्यै नजलाउने, नगाड्ने वा ढलमा नबगाउने; त्यसो गरे माटो, पानी र हावा विषाक्त हुन्छ।
माटो र पानी सुरक्षित
मिसिएको फोहोर पछि राम्ररी छुट्याउन सकिँदैन: एउटै भिजेको बोक्राले पूरै झोला कागज बिगार्न सक्छ।
हाम्रो पुनःप्रशोधन र कम्पोस्टको कामतपाईंको घर
तपाईंको घरबाट कति फोहोर निस्कन्छ?
घरमा कति जना बस्नुहुन्छ छान्नुहोस्; काठमाडौंका घरधुरीको औसत तथ्याङ्कमा आधारित अनुमान देखिन्छ।
- दैनिक
- ०.९ के.जी.
- साप्ताहिक
- ६.६ के.जी.
- वार्षिक
- ३४३ के.जी.
एक हप्ताको फोहोर, प्रकारअनुसार
- कुहिने६६%४.३ के.जी.
- प्लास्टिक१२%०.८ के.जी.
- कागज९%०.६ के.जी.
- सिसा, धातु, कपडा र अन्य१३%०.९ के.जी.
सुहाउँदो भाँडो
- कुहिने, हप्तामा दुई पटक सङ्कलन: करिब १० लिटरको बिर्कोसहितको बाल्टिन
- नकुहिने, हप्तामा एक पटक सङ्कलन: करिब २५ लिटरको भाँडो वा बोरा
छुट्याउँदा तपाईंको घरबाट वर्षमा करिब २२६ के.जी. फोहोर ल्यान्डफिलमा जानुको सट्टा कम्पोस्ट मल बन्छ — २५ के.जी.का ९ बोरा चामलजति।
अनुमान मात्र। प्रतिव्यक्ति दैनिक करिब ०.२४ के.जी. (काठमाडौंसम्बन्धी जाइकाको अध्ययन, एडीबी २०१३ मा उद्धृत) र सामान्यतया ६६% कुहिने, १२% प्लास्टिक र ९% कागज (एडीबी, २०१३)। हरेक घर फरक हुन्छ।
घरमै कम्पोस्ट
भान्साको फोहोरबाट निःशुल्क मल
घरको फोहोरमध्ये झन्डै दुई तिहाइ कुहिने हुन्छ। एउटा बाल्टिन वा बगैँचाको एक कुना भए यसलाई बिरुवाका लागि कम्पोस्ट मल बनाउन पुग्छ।
भाँडो छान्नुहोस्
हावा छिर्ने केही प्वाल र बिर्को भएको बाल्टिन वा ड्रम, कम्पोस्ट बिन, वा बगैँचामा खाडल।
सुक्खा तहबाट सुरु गर्नुहोस्
चिस्यान सोस्न पिँधमा सुक्खा पात, पराल वा काठको धुलो राख्नुहोस्।
भान्साको फोहोर थप्नुहोस्
तरकारी र फलफूलका बोक्रा, चियापत्ती र अन्डाका बोक्रा। ठूला टुक्रा सानो बनाउनुहोस्।
हरेक पटक छोप्नुहोस्
भिजेको फोहोर हालेपछि एक मुठी सुक्खा पात वा माटोले छोप्नुहोस्। यसले गन्ध र झिँगा रोक्छ।
ओसिलो राख्नुहोस्, भिजेको होइन
निचोरेको स्पन्जजस्तो हुनुपर्छ। हावा छिर्न हप्तामा एक पटक चलाउनुहोस्।
२–३ महिनामा तयार
कालो, खुकुलो र माटोजस्तो गन्ध आउन थालेपछि गमला र बगैँचामा प्रयोग गर्न तयार हुन्छ।
घरको कम्पोस्टमा यी नहाल्नुहोस्
- प्लास्टिक, सिसा र धातु
- धेरै मासु, माछा, हड्डी वा चिल्लो खाना
- पाल्तु जनावर वा मानिसको दिसा
- रोग लागेका बिरुवा
समस्या आएमा
- गन्हाउँछ
- धेरै भिजेको छ। सुक्खा पात थपेर चलाउनुहोस्।
- केही परिवर्तन भएन
- धेरै सुक्खा छ। अलिकति पानी छर्कनुहोस्।
- झिँगा वा कमिला
- फोहोर खुला छ। सुक्खा पात वा माटोले छोप्नुहोस्।
हाम्रा कम्पोस्ट निर्देशिका: खाडल, थुप्रो, बिन, गँड्यौला र बोकासी विधि
विद्यालय, आमा समूह र स्थानीय संस्थालाई कम्पोस्ट बनाउने तालिम पनि दिन्छौँ।
तालिमबारे सोध्नुहोस्चाडपर्व र भोजभतेर
फोहोरविना उत्सव मनाऔँ
चाडपर्व, विवाह र भोजमा थोरै दिनमै धेरै फोहोर निस्कन्छ। अलिकति योजना बनाए फोहोर छुट्याउन सजिलो हुन्छ।
दसैँ र तिहार
- सयपत्रीका माला र पूजाका फूल कुहिने फोहोर हुन्। धागो र प्लास्टिक पहिले झिक्नुहोस्।
- पड्किसकेका पटका फाल्नुअघि रातभर पानीमा डुबाउनुहोस्।
- नफुटेका दियो (पाला) अर्को वर्षका लागि राख्नुहोस्; फुटेका बेरेर फाल्नुहोस्।
- मिठाईका बट्टा चेप्टो पारेर सुक्खा राख्नुहोस्।
विवाह, भोज र जमघट
- थर्मोकोलको सट्टा टपरी र दुना प्रयोग गर्नुहोस् — यी कुहिने हुन्छन्।
- दुई किसिमका फोहोरका लागि स्पष्ट चिनो लगाइएका दुईवटा भाँडो राख्नुहोस्।
- एकपटके बोतलको सट्टा जगबाट पानी दिनुहोस्।
- धेरै फोहोर निस्कने भए नजिकको कार्यालयसँग पहिल्यै कुरा गर्नुहोस्।
पूजा र मन्दिर
- फूल र पूजाका सामग्री नदीमा बगाउनुको सट्टा कम्पोस्टका लागि जम्मा गर्नुहोस्।
- पूजा सामग्री प्लास्टिकको झोलामा होइन, कपडाको झोला वा थालमा लैजानुहोस्।
- आफ्नो प्लास्टिक र खोल घरै फिर्ता लैजानुहोस्।
दैनिक र वर्षायाममा
- वर्षामा कुहिने फोहोर बिर्कोसहितको बाल्टिनमा राख्नुहोस्, गन्ध र चुहावट हुँदैन।
- सफा कागज, बोतल र धातु कबाडीलाई बेच्नुहोस्, वा सङ्कलनका लागि सुक्खा राख्नुहोस्।
- बाहिर जाँदा कपडाको झोला र पानीको बोतल बोक्नुहोस्।
- फोहोर कहिल्यै नजलाउनुहोस् — धुवाँले परिवार र छिमेकीलाई हानि गर्छ।
भ्रम कि तथ्य?
आम धारणा र वास्तविकता
पहिले अनुमान गर्नुहोस्, अनि उत्तर हेर्न कार्ड खोल्नुहोस्।
“जसरी पनि गाडीमा सबै मिसिन्छ, छुट्याउनुको अर्थ छैन।”उत्तर हेर्नुहोस्
भ्रम
हामी कुहिने फोहोर हप्तामा दुई पटक र नकुहिने एक पटक, फरक-फरक दिनमा सङ्कलन गर्छौँ। छुट्याइएको फोहोर कम्पोस्ट मल, पुनःप्रशोधित कागज र पाइप बन्छ।
“हामीले फाल्ने धेरैजसो फोहोर कम्पोस्ट बन्न सक्छ।”उत्तर हेर्नुहोस्
तथ्य
नेपालका सहरमा घरबाट निस्कने फोहोरमध्ये करिब दुई तिहाइ कुहिने हुन्छ (एडीबी, २०१३)।
“घरमै प्लास्टिक जलाउनु छिटो र हानिरहित उपाय हो।”उत्तर हेर्नुहोस्
भ्रम
प्लास्टिक जलाउँदा निस्कने विषालु धुवाँले तपाईं र छिमेकीको फोक्सोलाई हानि गर्छ। बरु नकुहिने फोहोरसँग बुझाउनुहोस्।
“जुनसुकै कागज पुनःप्रशोधन हुन्छ।”उत्तर हेर्नुहोस्
भ्रम
सफा र सुक्खा कागज मात्र। भिजेको, चिल्लो वा फोहोर कागज, जस्तै प्रयोग भएको टिस्यु, कुहिने फोहोरमा पर्छ।
“दूधको प्याकेट पखालेर फाल्दा फरक पर्छ।”उत्तर हेर्नुहोस्
तथ्य
सफा प्लास्टिक बिक्री र पुनःप्रशोधन हुन्छ। अमिलो, फोहोर प्याकेट प्रायः ल्यान्डफिलमै पुग्छ — र पूरै झोला गन्हाउँछ।
“पुराना औषधि ढल वा चर्पीमा फाल्दा हुन्छ।”उत्तर हेर्नुहोस्
भ्रम
पानीमा पुगेको औषधिले माछालाई हानि गर्छ र खानेपानीसम्म पुग्न सक्छ। प्याकेटमै राखी अन्य फोहोरबाट छुट्टै राख्नुहोस्।
मार्गदर्शन भित्तामा टाँस्नुहोस्
भान्सा, कार्यालय वा विद्यालयका लागि नेपाली र अङ्ग्रेजीमा एक पानाको A4 पोस्टर। रङ्गीन वा कालो-सेतो दुवैमा राम्रो प्रिन्ट हुन्छ।